Murina's makokoteri for Chari, before going to Gandini(chifo cha nduguye) Jan. 5, 1998 Murina Chimera
[makokoteri1] Murina: Basi. Mino tsingagombere saa zizi. Nikagomba be nagomba na uwe mwenyezi mulungu. Na uwe mwenyezi mulungu be ndiwe mwewnye ngome. Be sino hunamaka ukongo. Ukongo wenye wa Chari ni mukongo vyenye. Be hunahenda bila kama vidimikavyo, lakini ta karikala kamare kamare. Sambi mino nikamba mwenyezi mulungu wadharauliwa, mana karichwa mulungu, kpwenda gurirwa muduruma. Dzana nichuya kuko mino nichenda gula kahiri maana mino mba ninga china mdeni, na nichilaga be nidzilaga kare. Vino wahi, phokera nguoyo hiwe mwenyezi mulungu. Zengeza ni riro. Karidzangbwe kutengezwa, kala hiro rakudza. Phokera nguoyo kisha uvugule. Baada ya kuvugula, kuna majeni nakpwambira siswi wavyalwa hu anadamu na afaye, uvyalwe kisha ufe. Chari: Uo mukoba walaa kpwa yiye. Murina: Sambi yuyatu ambaye kpwamba ni yiye dzumbe mwenye wa mkoba, be ndiye wawalwa ni mulungu. Nakpwambira hiwe mwenyezi mulungu, vino hiyu hiyu be wenda ona hiye yefa, uyatu ambaye ni aweyenu be wa chiganga. Be tsikufika hiphara ukazidi kumaka nduguzanguni, hata kala sambi yuno, mundamutia ukongo vyenye yuno. Na yiye ni yiye. Mbere kana, nyuma kana. Na ario kuko oo adide asereo, adzima alola yuyu.
[makokoteri2] Murina: Vino wahi, nahenza kuvugula mino. Mutu mimi nauka, be nauka na yiye, mba ndiye msena. Hwende hukamake garatu gochizwa ni mulungu kare. Be mwimwi namwi kuhurira kisha nichilaa kuratu nikale ndakudza piga ngoma mino ya matsozi, huzidi kushukuru, phamwenga na uwe mwenyezi mlungu, mwana pepo, mubarawa, bulushi, mukpwaphi, chitsimbakazi. Mwimwi be ndimwi enye ngome asiya kabisa kabisa. Namwamba haini, kuna ano shera, kuna ano mdigo, kuna ano luki, namwamba haini, nalavya ripoti mino. Hunenda mazishini nduguzanguni. Be kedza mkenda maka ndugu zanguni. Yiyo ni ajenda ya mwenyezi mulungu. Kayipingika. Na afaye ni kuzikpwa, ni muzima akasala. Vino sambi namwapira hiwe mchetu wa chidigo, hiwe shera, mana uchimaka kulola nyuma hiwe muchetu wa chidigo. Vino wahi, riro be ri mafuzini ta kariphulika kamare kamare, maana ni rehu vyenye. Mba ta ni yiye aweye mkoba haya. Kpwenda, kpwenda zika ta kuya, be tototo. Kudza piga ngoma sino ya matsozi. Ninagomba na uwe muduruma, uwe kalumengala, ga konze unagamanya, ga ndani unagamanya. Ukambwa ndiwe mulungu marambo, kpwenzi mwana, kaziyo uhenza utana, ndiwe shaka, ndiwe mgayi. Shaka hiro riloka mudzini. Shaka ni rani? Rina mutu kufa kamare tse. Chisha yiye mbomu wenu wa uganga, ambaye kpwamba ni aweyenu. Vino sambi kusagala kuhurira kanda, kpwenda lola shaka riratu kurimala, kudzapiga ngoma sino ya matsozi, maana tsi ra mutu riro, ni rehu renye.
[makokoteri3] Ninagomba na chila mumwenga himuno muna mwarabu kuruwani, mwarabu rohani, mwarabu mpemba, mwarabu sudiani, mwarabu makka, dhikiri nabi, dhikiri maulana, dhikiri maiti, mwanajabale wa chipemba, jabale mkalia anga, mwalimu dunia. Kuna msagaya, kuna mganda, mganda pamoja na mzegeju, mzegeju paka msagala, mkoromea, mnandi, munandi ndo mukamba, mkamba ta kpwenzi kona lufu tsetsetse, ndo mwimwi atu a dzulu. Vino bee namwamba haini. Rero chidzegbwa pho myangoni huhendedze nilazima hulavye amani chimbere mbere. Mumanye hunenda, lakini hunenda maini(mai), kahwenda madzoni(madzo). Kusagala kuhurira, munavimanya kamare kamare. Kumanya aa be anenda kufani, kuphabita mambo manji genye we mukamba. Be unavimanya vyenye, fyokpwa kayihenda sambi na sambi, unavimanya. Moho unji unavimanya. Uwe mutu mumwenga. Hai be mino nakpwamba pore. Lola sambi ri pho myangoni, hundarihendadze riro? Na ni rehu. Hai. Dzitenge vivyo, chisha undapata mavuogo vivyo ga koga. Namwamba haini, uwe mkalia anga, mwalimu dunia, uwe joka wa majoka, haini ndugu zanguni. Be hai sana. Mudzitenge muhurire hukapige nyamburire yiyatu, hata humale, huye phapha. Na tsenzi maneno kahiri mumu njirani, ta nahenza hupige safari. Chikala ni kpwenye fyokpwa, yifungeni. Hukarore rira shaka rira robitwa ni mulungu. Haini mba nduguzanguni, mwinyi mino nalavya ushuhuda ni uo na kulavya sauti ya kpwamba navoya amani. Amani kpwa mwenyezi mungu, taireni nduguzanguni, mwinyi kakuna kondo. Hai gangu ni gago.
On the way to Pesa: about the death of Chari's sister Jan. 7, 1998 (Chari Malau, Murina, Women on the way, Pesa)
[hanga1] Chari: Wee musena, mba yuyu ni mwenehu ndani mwenga, bemba wafa yuno, mimi nami nikakala phapha nafa, hinde mudzini. Woman: Nikaferere kpwehu. Chari: Naricha aa anangu phapha madamu, ta hanga kaana, aa anache nasinde amuhekere madzi... Woman: Kpwadze kana hanga? Chari: Aaa kaikire hanga, kisha ahendato. Woman: Eee ni chipindu. Chari: Hata. Be mba hanga rina enye mwenehu. Hanga rina mwenye, mutu ni ahende utu, lakini utu tsi atu, aratu atu kaakutengezera utu, aratu atu anadza kpwa phana mutu yudzamba nanifanya. Woman: Naona mayo mwenye mimi, phao pharatu Mavweni pharatu, haya unafa, kala phachere kababa mvaha kamwenga, unafa na usagala phao tsiku nyinji zenye, unambwa kukala "vidze? we yuno mcheo yunazikpwaphi?" "Yundakpwenda Maphinphirini kpwa mvyere wangu." "Unamlavya na utu wani nyumbani?" "Na goma ra mbuzi." "Una hanga? kuna?" "Ninaro." Wakati wa kulaa ni goma ra mbuzi ritsinzwe.
[hanga2] Chari: Ye mwenehu yudzuka dza paka yiye. Woman: Kana mwanalume ye? Chari: Ni mudide mwenye ta yuyu adzaye ta ushinda yiye. Woman: Aaa shaka we. Chari: Na goma mwenga tu ra chiche. Ro goma ra chiche rawalwa, achenda kpwa mulumewe, baada ya kukala kpwa mulume, achuya phapho. Woman: Ufa kakuna? Chari: Aaa digo kakuna ta ufa. Sambi ye mwenehu wakala dza paka. Sambi aduruma akagomba akamba hangbwe uhandika mwenye(it was her own fate). Woman: Aa uhandika mwenye, hata uchitsinzwa mwenehu ni maadishigo. Chari: haya be yiye wahandika kamare yiye. Woman: Ee mino nihenda hivyo mwenehu. Chari: Aaa mino, be, nende nikaloke Pesa nikakokoterwe.
[hanga3] (at Pesa's house) Chari: ...Nahenda ima anzoni pha Pala, namba hayani asenani, gamaleni. Tsikarire nyumbani hata dzuzi. Kpweli nduguyo ndani mwenga kpwamba yiye wa kuloka kare uwe sambi nikukala... nashindwa, ta vino ao kuko dzana nichamba mutsumireni kuni ninji kuchicha mudze mudzini namwi. Tsidze kambwa yiye mwenye ni nduguye, yukpwendaricha nyo anachengbwa kuko, ye yudzikulaa, garivyo baye. Nichenda lola yo mbira kare mino. Murina: We muchetu, dzikureha yuyu, umutsumire vuo, umukokotere ngai.
Jan. 10, 1998 (Chari Malau, Omari,son of the Chari's deceased sister, Murina)
[1] Chari: Ni kayamba ra pore wahi. Vidze Maphindu(abaye wa chiganga of Kabendera)? Kadzangbwe kupata anache a kutuwiwa? Omari: Maphindu, nakala kuko dzana, Maphindu achenda namba, samba ye ameyo yu phapho, ko Chinango, namwamba hee, unamba kamtuwe ye ameyo, kamwambe atsakule mihi tu, adze nayo mukobani, aukokotere uratu mukoba kuno una wogesa, chilaa phapho autiye takala ni ndani ya gunia, aufunge dzulu, basi. Gasira go manenoge. Uo uganga, paka utsakule wenye ta uchipata mutu. Chari: Ufungbwe dzulu mo nyumbani, hebu konze? Omari: Mo nyumbani mbaa. Yaani wikpwe phatu phadzo. H: Ni uganga wa utuwani nyo? Chari: Kisha vyo unakokoterwa, kauna kakayamba. Omari: Haka. Unamba kayamba, kuku kukala na kayamba ni kale pinjine phana mwanache ambaye yunautwizira(from ku-tuwa) uratu uganga penginepo yuna pepo. Haya ndipho richesapho kayamba hata ng'aa, akapewa hinyo mkoba. Ndo kaphana. Chari:(to me) Ni ye muchetu yefa dzuzi, mba ye mvyere wangu mba, ndiye mwanawe, kano ni kadzukuluke. Sambi yiye waricha mukoba, ye mwenehu. Sambi mino dzuzi nichikala ndashindwa ni kuwika. Kpwadze? Mba ye yuna abaye wa chiganga, ndo nichiahuma aa, nichamba kamutuweni, ndo dzana achituwiwa, achenda lagizira mimi kala wende nikautiye ubani nyo mukoba, nigombe nao vivi, chilaa phapho nifunge uo mukoba, niufunge dzulu kpwa mwenye kako kahiri.
[2] H: Uo mukoba kauhumika kahiri? Chari: Haka. Kauhumika ta paka utsakule wenye vivi, be undapata yuno, undapata ye wa chiche, kaphana yendatiya phapha, mumwenga paka awalwe tu. H: Kumba kaphana yendatiya! Nduguyo wakala ni muganga mukali. Chari: hata uu mukoba wangu be walaa kuko kpwakpwe. H: Vyoo. Chari: Dzimwamba akanitsakurire mavuo, nidze noge, kuturiza mba, kakala ni hanga mba atu angere aoga dzana. haya, nami sambi hangu niloke tsitsuma mavuo, sambi takala kuna hanga vyo mino ningere nikulaa pho hangani nikenda mavuoni. Sambi hangu dzuzi tsitsuma mihaso. Nikamwamba akamtsakurire mavuo nidze nioge. Ao ndonga anarira ta nidze noge niaogese. Yo ndonga ya mulungu, mba yu ya mulungu ndiyo yipa Mwaphanzu. Mwaphanzu naye achinipha mino. Yinarira ndonga ta yidzinangalaza. Yinakaza kuniriza. H: Ye Mwaphanzu unamwihadze yuno Kabendera? Chari: Jibu ni ameye muvyere mba. Mino Kabendera ni wawe kpwa chiganga. Tsaweye ni mwaphanzu. Nayo ni yo ya kuhewa ni Mwaphanzu. Yinarira ndonga hangu dzuzi. Kayoya kamare, ndo yinamererera kamuna. Ta henza nidze nizogese. Be mba ye wahenda ulongo vivyo, yiye, wahenda ulongo vivyo. Maana yakala yinahezadze? Yiye akadza na mimi kakala ni phapho. Samba ye wamupha muche na mulume. Pho anamulavya nze. Samba amulavye nze muche na mulume, be mba haki wakala ni yiye na mimi, lakini ni mbishi be mba ye.
[3] Omari: Lakini ye mtumia mwenye mwanzo tsiye yuya? Chari: Sambi akagomba vivi ta akamala, chilaa phapho nami nikagomba. haya hukauwala hukauika hosi uo mukoba. H: Yaani unaikpwa dzulu ni mulume na muche? Chari: Eee wikpwa ni muche na mulume vivyo pho dzulu. Maana mino tsihenzere kugahenda kpwadze? Utsibere mutu na ndongaze. Haya nawe ta ni mwanao wa chiganga, kudza lola yo mbira ya mwanao. Tsimanya ye mucheo ye ambaye yunaphaphika. Omari: Aaa vyaricha. Chari: Aa we, tsi hunahenda kpwenda hukagamale vivyo.
[4] (now Murina joins the conversation, recording starts in the middle.) Chari: Usiku wa kucha dzana, usiku wa kucha rero. Murina: Baada unamwambira, achikpwambadze? Omari: Ye wanamba uratu mukoba kauna wasiwasi ta yuyatu ameyo pho Chinango yiye unaidima kudza tsakula mihi tu, a kakala undawogesa kuno unaufukiza, basi. Achilaa phapho akaulorera phatu akawika dzulu. Haya gasira gago, paka utsakule wenye ta uchipata mutu, haa ndo undakudza pigirwa ngoma uchese. Chari: Be mba ye ngere wolagiza himi hukadza kala phamwenga. Uratu unaogeswa ni muche na mulume vivyo, hata ko kuukpweza kisha unakpwezwa ni muche na mulume vivyo. Hai wahi, tsidze ukamba kahi mwarichwa, ndo ga mulungu, ye mwenye kako kahiri ye ameyenu. Haya nafukiza, yuna naye unafukiza. Mba mino nanihino Mejumwa, na Mejumwa ta achidza henda tuwiwa galuka, kpwa kaufukizwa ni mutu hicheye na kaupandizwa ni mutu hicheye. Haya ndo uchenda kpwezwa dzulu. Mkoba wa Chinalolwa. Jumwa yuyatu wa Kadzoyo. Wamba ndaupandizadze mino? Mkoba wa tsangazimiye. Aa tsi wasiwasi uo. Madamu ye mwenye naye yunadza achinituwa, ndakpwenda. Omari: Yaani unadza kare. Chari: Aaa kaoya. Ta ndo nambapho la mutu yuno kendanimarigiza.
Suspending mukoba up: muganga Muphindi Jan. 10, 1998 (Chari Malau, Murina Chimera, Omari)
[5] Chari: Aaa be aa atu airi aa he, ela mukoba ni mutu, muche na mulume, wahenda dambi ye mwabaye, na tsi dambi wahi. Muphindi mwenye ni mubishi kulaa hangu phapho. Ndo maana yuya Muphindi mwenye be ta tsimanya mino kamba yiyatu akiliye kamba yinahendadze. Omari: Muphindi unaidima kpwenda sagala phapho kpwa unamuhenza yiye akakona una haraka, akakupha ndonga akakpwamba enda vyako, nadza. Chari: Haa unadza sagala na ndongayo kare we! Omari: Unadza sagala na ndongazo ta utsoke wee, ye yunalagula kuko. Chari: Kpwani mba unakpwamba hoo uu mukoba ulongole nao, haya mino ndahendadze kuno? Mino nadza tu, kaloka. Omari: Ye una unjine ati. Chari: Ye una unjine na ta ye mutu akadza akakala akahenza kpwenda mtsakurira ya weruni mba yunadza ocha kare ye, haya tsi yudzikupha vyo virenje, la masina unago mwenye kuko. Omari: Lakini yinakpwamba nayo tsiyo sheria ya chiganga yiyatu. Chari: haka. Lakini gano nahutsigachize, garatu kumba unagachiza, lakini utsigachize kufanya, kufanya ni uhende imani. Aaa mwanangu wafa. Basi. Omari: Ye wasikitika ta unamba baha kala wakudza ferera phapha phangu. Chari: Ta kangafufukire vivyo kisha, kpwani ye ngeri wamuhendadze? Omari: Unamba baha kala waferera phapha phangu, kala ni mambo ga mashetani ngari kafere. Chari: Aaa ta mimi nagomba gago, nagomba vyenye, lakini chodzolohewa ni mulungu. Murina: Cho chidzolohewa tu. Chari: Chidzolohewa, kpwani ye hangu phapho achikala mukongo tsamba ye unarehewa kuku, hau nituwiwe nende, nichenda fika ta nimanye kukala yuyu kendatiya jeri. Kisha aphole, chotuma(huma) ta atu aziganyike(kidigo =ku-gavya) ta atu akale kenda kudza kuno nini, ni chifo. Na chifo kachina chinga(cannot be objected). Hunashononeka kpweli, hata nichamba naenenda vivi, vivi nichamba naenenda uo mwiri tsina nguvu kamare, lakini mkongani ndakudza.
Makokoteri of Murina for Chari while washing her with mavuo Jan. 10, 1998 Murina Chimera with Omari, Umazi and Chari
[6] Murina: Basi. Mino tsingagombere saa zizi. Nikagomba be nagomba na uwe mwenyezi mulungu phamwenga na uwe Mwanapepo, Mbarawa, chitsimbakazi, ndimwi enye ngome. Riri be ni vuo, vuo be ra mwangaza. Riri ni vuo ra mwangaza. Kakala ni ra matsozi, natsuma kare, vivi riri ni vuo ra kuvugula magulu, ni vuo ra kuvugula akili riri. kahwendere kpwa aganga vivyo sino, riri vuo be ni rehu enye. Be mba ta oo uganga ni oo umwenga. Vino wahi nahenza uzima mino. Chiwete ni chizidi kpwena, magulu kuvuguka, phapha siswi waganga, chidzakala kahundafanya rorosi, ta ko kufa na nzala, tsi hundafa tu. Vino wahi, riri vuo riri mino dziritsuma. Kpwadze? Huvugukpwe ni vilungo, huzichikukuluphukpwa. Maana afaye kauya. Ngoma mundapata. Riro be ni ra kuvugula vilungo, kuvugula akili, kuvugula magulu, hutsume pesa hupige ngoma. Haya haini haini haini. Vivi be haini. Akili kukala nzima akili. Kaphana mawazo mabaya mabaya kahiri. Riri be ni vuo ra kuvugula kazi, ni vuo ra kuvugula uzima riri. Afaye kauya, mutsimufikiriye, endaye Makka yuyatu be kafikiriyeka. Vivi be nahenza kuvugula, mwiri kuzizima, mwiri kuzizima, mwiri kuzizima. Vivi be kakuna kondo kahiri, kaphana mwiri kuphya, mutu kurya chakurya, roho kpwenda sawa na chakurya. Vivi haini, haini, haini, achina maziyani haini, haini achina mwache, achina chimwangiri hai, a chigulufyula haini, a Dzombo haini. Haini a makanga haini. Haini a chitsenze haini haini nduguzangu. Mwinyini mwinyini mwinyi mwinyi. Vivi be vuo riri ni vuo.
[7] Umazi:(sprinkling vuo over chari) Naye yuna lazima na mimi wahi. Chari: Hangbwe kana nguo. Umazi: Ye dzonda mayo we. Chari: Richa ya konda. Kpwanzo ndo yilaayo tototo. Murina: Hai, kuvugula kuvugula, kuvugula mwiri kukala uzima, mwinyini. Be mbona kamgomba nigombaye ni mimi hichiyangu. Mba ni poreni nduguzanguni. Umazi: Naye unalazima na mimi wahi. Mino ni kamanya unalazima na mimi. Kona nikauka naye akagaricha. Murina: Nihendedze mino. Chari: hanga rasira maana kala musegere hangani maana mwi takala kaphahendere hanga, la mwi paka mumererere(ku-mererera), kpwa kusagala. Atu aoga hangu dzana. Umazi: Atu aoga hangu dzana, kala ni lazima aoge. Chari: Kaagbwirikana. Uchigbwira vivi, muzigo wenye. Murina: haya be vivi kaphana uzuni kahiri. Kuhenda kazi yuyatu be wafa kare na afaye kauya. Vivi be kuvugukpwa, kumanya kukala kutsuma pesa vivi, kuvoya kazi, kuvugula kazi, ndo nihenzavyo, kudza pigirwa ngoma vyenye be. Bakhari: Buku ta ng'aa. Omarii: Be nahenza nikale ni phapho be nirivutire muno ro kayamba ta. Umazi: Anjine andakala ni ao aogeswao, mba. Be tsi paka maphindi vyo. Murina: Uwe ni wende kuko na mimi chisha umanye umanye ndahenza chikala udzuya chibaruwani ndahenza pesa. Hupigeni ngoma mapema, ya matsozi vyenye mosini. Munasikira vyo nigombabyo. Bakhari: Nasikira phabomu, Hiye be ni mutu wa kulaa na ayae aa. Aa katarwa na mutu hiye. Omari: Be ye nduguye tu vyokala unalaa ko kpwakpwe ndo kala ndo tsiku yuno kulaa ko kpwakpwe kafikire madzini ndo achifa. Yuyu wakpwenda namba kala aa yuyu uo ukongo phodzifika phapha mphirikeni mudzini yuyu. Murina:(washing ndonga) Mafuha genu, mwinyi, nahenza nyuchi. H: Ndo kaypatikana, ta Mombasa. Murina: Kayipatikana, tsiyona, tsidzangbwe kuyipata. Umazi: Yuya Mwangema phara? Murina: Mwangema, tsimanya, saa zinjine nikuhenda nyuchi ye. Yuyu, yuyu, yuno, ni a nyuchi ao osi, ara, sere atsano nyo ahenzao nyuchi. H: Ye Kasidi, Mwalimu dunia na mzegeju, na shera na dena?
(from fieldnote of 1989/9/6)1
カヤンバ・ラ・ポーレについて(Mebakari) 死者が呪医だった場合、カヤンバ・ラ・ポーレは３回、死んだ日の夜、埋葬した日、ハンガの最終日、その４０日後に行なう。 ana a ndonga2 にたいして行なわれる。これが済むと ndonga は編み篭 mukoba3 に再び戻され、子供の誰かが muganga4であれば、彼または彼女によって相続される。 もし子供の中に muganga がいなければ、そのまま保管され、ana a ndonga 自身が相続人を選ぶ。つまり、mudzi[^mudzi]の誰かが病気になり、占いの結果それが ana a ndonga によるものであるとされれば、その人が相続人となる。 (2026/8/22の注記: この簡単な記述が、「ムコバを上げる(kpweza mukoba)」に言及していることに今まで気がついていなかった。Mebakariはドゥルマに嫁いできたディゴ人の女性だが、憑依霊をたくさんもっており、憑依霊の施術には詳しい。施術師ではない。ただ、死者が施術師の場合３回「お悔やみのカヤンバ」を開くという例はドゥルマ地域では私は実際には見たことがない。熟した服喪(hanga ivu)の代わりに死後４０日後に開催されるムシバ(msiba)と呼ばれる、イスラム化したディゴ人の喪明けの行事に言及していることから、ディゴ地域についての解説だろうと思われる。